Mentoring có cần thiết
với một solo expert?

Bạn đang cần giải quyết điều gì?

“Tôi muốn kinh doanh tốt hơn” là một mong muốn có thật, nhưng còn khá rộng để xác định hình thức hỗ trợ. Hãy thử đi gần hơn vào tình thế hiện tại.

Trong bối cảnh kinh doanh nhỏ, U.S. Small Business Administration mô tả mentor như một người có thể bổ sung góc nhìn thứ hai dựa trên kinh nghiệm, khi chủ doanh nghiệp gặp vấn đề hoặc cần đưa ra lựa chọn khó. [3]

Mentoring có thể bao gồm nhiều hình thức hỗ trợ trong bảng này. Điều cần làm rõ là người mentor cụ thể có năng lực gì, đồng ý hỗ trợ đến đâu và làm việc theo cách nào. Bạn cũng có thể cần nhiều nguồn hỗ trợ cùng lúc.

Vì sao tôi chọn có mentor?

Trước khi chọn làm mentee của chị Linh Phan, tôi đã suy nghĩ khá lâu về một câu hỏi: Mình muốn gì từ mentor này?

Với kinh nghiệm hơn 15 năm làm việc trong lĩnh vực Marketing, Truyền thông và có 10 năm giữ các vị trí lãnh đạo trong các tổ chức agency, tập đoàn trong nước, tôi cân nhắc rất kỹ khi dùng “quyền trợ giúp”.

Tôi cần xác định người mình lựa chọn có thể bổ sung góc nhìn nào, giúp mình kiểm tra những suy nghĩ gì và có kinh nghiệm nào đáng để tôi học hỏi cho chặng đường tiếp theo.

Tôi tìm đến chị Linh sau một năm thử nghiệm kinh doanh chuyên môn và đã có những thành công nhất định. Tôi có ý tưởng, có sản phẩm và có những kết quả ban đầu để nhìn lại. Chính sau giai đoạn ấy, tôi muốn suy xét kỹ hơn: Đây có phải con đường mình muốn và có thể đi trong 5 năm, 10 năm tới không?

Tôi muốn nghe góp ý từ một người có những giá trị cơ bản tương đồng, nhưng góc nhìn sâu và rộng hơn mình. Trong trải nghiệm ấy, có bốn điều khiến mentoring có giá trị với tôi.

Một người làm nghề mà tôi tôn trọng

Sự tôn trọng là cơ sở quan trọng nhất. Tôi coi trọng cách người ấy làm nghề, những lựa chọn họ đã đưa ra và điều họ đang xây dựng. Nhờ vậy, tôi sẵn sàng suy nghĩ nghiêm túc về phản hồi của họ, kể cả khi phản hồi ấy khiến tôi phải xem lại điều mình đang tin.

Tôn trọng cũng cho phép tôi đặt câu hỏi sâu hơn, hỏi lại hoặc trình bày một góc nhìn khác. Chúng tôi cần có thể cùng suy nghĩ về vấn đề.

Cơ hội hiểu mô hình tư duy của họ

Tôi nhìn thấy thành công của mentor và muốn hiểu cách tư duy đã góp phần tạo nên thành công ấy. Họ nhìn cơ hội thế nào? Dựa vào đâu để chọn một hướng? Khi nào họ tiếp tục, khi nào dừng? Họ chấp nhận đánh đổi điều gì?

Một kinh nghiệm cụ thể có thể chỉ phù hợp với một bối cảnh. Hiểu cách cân nhắc đằng sau kinh nghiệm ấy cho tôi thêm chất liệu để ra quyết định trong hoàn cảnh của mình.

Một người để kiểm tra những suy nghĩ quan trọng

Tôi thường mang đến những câu hỏi mình đã suy nghĩ. Có điều tôi chưa tìm được câu trả lời rõ ràng. Có điều tôi đã có câu trả lời nhưng sợ mình đang cảm tính, bỏ sót thông tin hoặc tự thuyết phục bản thân.

Cuộc trao đổi giúp tôi kiểm tra: Tôi đang dựa vào giả định nào? Có phương án nào chưa nhìn thấy? Lý do tôi đưa ra có đủ vững không?

Một người chứng kiến hành trình

Tôi thấy vui khi có một người biết mình đang đi qua những gì. Người ấy hiểu điểm bắt đầu, nhớ những băn khoăn trước đây, nhận ra một thay đổi mà đôi khi chính tôi chưa kịp nhìn thấy.

Làm solo có nhiều niềm vui, đồng thời cũng có những giai đoạn rất riêng tư: tự suy nghĩ, thực hiện, nghi ngờ rồi điều chỉnh. Có người đồng hành và ghi nhận quá trình ấy là một giá trị đáng kể đối với tôi.

Bốn điều này giải thích lựa chọn của tôi ở một giai đoạn cụ thể. Người khác có thể tìm mentor với nhu cầu được chỉ dẫn kỹ hơn, phản hồi thường xuyên hơn hoặc hỗ trợ tổ chức việc thực hiện. Những nhu cầu ấy cần được nói rõ để tìm cách đồng hành phù hợp.

Giá trị nền tảng và phong cách riêng

Có những giá trị nhiều mối quan hệ mentoring có thể cùng hướng đến: thêm góc nhìn và kinh nghiệm liên quan; làm rõ vấn đề, kiểm tra giả định; nhận phản hồi từ người hiểu bối cảnh; phát triển năng lực tự quyết; được đồng hành và ghi nhận.

National Academies phân biệt hai nhóm chức năng của mentoring: hỗ trợ phát triển nghề nghiệp và hỗ trợ về mặt tâm lý–xã hội, bao gồm khích lệ, lắng nghe và hình mẫu nghề nghiệp. Khung này giúp nhìn nhận cả giá trị chuyên môn lẫn giá trị quan hệ của sự đồng hành. [2]

Các nguyên tắc làm nền cho mối quan hệ ấy gồm: tôn trọng quyền lựa chọn, làm rõ trách nhiệm và kỳ vọng, bảo mật thông tin, ghi nhận đóng góp tri thức của nhau.

Nhưng mỗi mentor tạo ra giá trị theo cách khác nhau. Có người mạnh về khởi xướng và định hướng. Có người giỏi đào sâu chuyên môn. Có người phản biện quyết liệt. Có người kiên nhẫn chia nhỏ từng bước và rà soát khi thực hiện. Một người cũng có thể kết hợp nhiều cách làm tùy tình huống.

Giá trị bạn tìm kiếm và phong cách của người mentor cần được xem xét cùng nhau.

Trải nghiệm tôi chọn chị Linh nói lên nhu cầu của tôi khi làm mentee. Còn phong cách tôi làm mentor được hình thành từ năng lực, trải nghiệm và cách tôi làm việc với học viên. Hai phần này có liên hệ, nhưng cần được hiểu riêng.

Mỗi bên chịu trách nhiệm gì?

Tôi tin rằng 99% những việc tôi cần làm vẫn là tôi phải làm. Đây là cách tôi diễn đạt thái độ chủ động của bản thân, không phải tỷ lệ trách nhiệm áp dụng cho mọi mối quan hệ mentoring.

Tôi chịu trách nhiệm chính với sự nghiệp, doanh thu, sản phẩm và những lựa chọn của mình. Khi thành công, tôi cũng không mặc định chia thêm lợi nhuận cho mentor; vì vậy tôi không xem học phí là khoản chuyển giao trách nhiệm về kết quả kinh doanh.

Tuy nhiên, trả phí có nghĩa là hai bên có những cam kết công việc cần được thực hiện.

Hướng dẫn của American Psychological Association nhấn mạnh việc làm rõ kỳ vọng, vai trò, trách nhiệm và ranh giới, cùng sự tôn trọng giữa hai bên. Bảng dưới đây vận dụng các nguyên tắc ấy vào bối cảnh dịch vụ mentoring cho solo expert. [1]

Việc nhắc tiến độ, tạo áp lực thực hiện hay theo sát từng đầu việc có thể nằm trong dịch vụ. Mức độ ấy cần được thống nhất. Tôi không mặc định mentor phải “dí” mình làm việc, nhưng một mentee khác có thể chủ động lựa chọn hình thức hỗ trợ đó.

Tinh thần chủ động cũng không có nghĩa là bạn phải giải quyết gần xong mọi thứ mới được hỏi. Khi chưa biết bắt đầu từ đâu, hãy nói rõ. Đó có thể chính là bài toán hai bên cần cùng làm việc.

Chọn người đồng hành phù hợp

Thành tích của một người là thông tin để tham khảo. Bạn vẫn cần tìm hiểu thành tích ấy liên quan thế nào đến bài toán của mình.

Năng lực và trải nghiệm

Người này có kinh nghiệm liên quan đến phần nào trong bài toán của bạn? Họ đã làm việc trong điều kiện nào? Có ví dụ thực tế nào giúp bạn hiểu cách họ hỗ trợ người khác?

Giá trị và sự tôn trọng

Bạn tôn trọng điều gì ở cách họ làm nghề? Có thoải mái với cách họ đối xử với khách hàng, đồng nghiệp và người học? Có điều gì khiến bạn khó xây dựng lòng tin?

Cách làm việc

Bạn cần mức độ chỉ dẫn và theo sát nào? Có thể nói thật, hỏi lại và bất đồng với người này không? Hai bên có thể trao đổi rõ về những kỳ vọng chưa được đáp ứng không?

Giới hạn

Điều gì nằm ngoài chuyên môn của họ hoặc ngoài dịch vụ? Khi bài toán vượt phạm vi, hai bên sẽ xử lý ra sao?

Một buổi trao đổi ban đầu có thể giúp bạn quan sát cách người ấy làm rõ vấn đề. Hãy chú ý cả những câu hỏi họ đặt ra trước khi đề xuất hướng đi.

Cách làm việc cùng mentor

Giá trị của mentoring được hình thành qua một chu trình: chuẩn bị, trao đổi, thực hiện và nhìn lại.

Trước buổi gặp: chuẩn bị một tình thế đủ rõ

Cập nhật bối cảnh, những gì đã thực hiện và vấn đề muốn làm rõ. Nếu có, gửi kèm bản nháp, số liệu, phản hồi khách hàng hoặc các phương án đã cân nhắc. Chúng giúp cuộc trao đổi bám vào công việc thực tế.

Trong buổi gặp: tìm hiểu cả kết luận và lập luận

Bạn có thể hỏi vì sao mentor nghiêng về một phương án, đề xuất dựa vào giả định nào, điều gì cần kiểm chứng trước khi đầu tư thêm. Nếu thấy chưa phù hợp, hãy bổ sung bối cảnh hoặc trình bày điểm chưa đồng ý.

Mentee giữ quyền quyết định, đồng thời cần cho mentor cơ hội hiểu lý do của mình.

Sau buổi gặp: xác định bước tiếp theo

Ghi lại điều đã rõ hơn, quyết định đã đưa ra, điều còn chưa biết và việc sẽ thực hiện hoặc kiểm chứng. Thống nhất kết quả cần chuẩn bị để cùng rà soát.

Không phải buổi nào cũng kết thúc bằng một kế hoạch lớn. Có lúc bước tiếp theo là nói chuyện với khách hàng, hoàn thiện một bản nháp hoặc tìm thêm thông tin quan trọng.

Khi chưa thực hiện được: đưa trở ngại vào cuộc trao đổi

Việc chưa thực hiện có thể liên quan đến đầu việc chưa rõ, kế hoạch quá sức, ưu tiên thay đổi hoặc một hướng đi bạn chưa thực sự muốn lựa chọn. Hãy mô tả điều đã xảy ra. Việc giấu khó khăn khiến cả hai tiếp tục làm việc trên một bối cảnh không còn chính xác.

Nhận biết và rà soát giá trị

Hãy đánh giá dựa trên điều bạn đã tìm kiếm, đồng thời để ý những giá trị mới xuất hiện.

Nếu mục tiêu là ra mắt sản phẩm, tăng doanh thu hoặc phát triển khách hàng, cần theo dõi các kết quả ấy. Khi nhìn lại, cũng cần nhận diện đóng góp của công sức bản thân, thị trường, đội ngũ và các nguồn hỗ trợ khác.

Một mối quan hệ có giá trị vẫn có thể đi đến lúc hoàn thành vai trò của nó. Bạn có quyền đề nghị điều chỉnh hoặc kết thúc theo thỏa thuận.

Học hỏi và phát triển con đường riêng

Trong bài chia sẻ của mình, chị Linh Phan nói về việc mentee trưởng thành, có khả năng tự quyết và có thể phát triển sản phẩm trong cùng thị trường với mentor. Tôi đồng tình với tinh thần ấy. [4]

Tôi cũng thường chia sẻ với học viên rằng đừng quá sợ thị trường đông đúc. Những người đi trước đã góp phần gọi tên nhu cầu, giải thích giá trị và tạo tiêu chuẩn cho thị trường. Khi bước vào, chúng ta được hưởng một phần công sức mở đường đó.

Hãy ghi nhận những gì mình học được, tôn trọng chất xám và giữ kín những câu chuyện được chia sẻ trong quan hệ mentoring. Sau đó, tiếp tục phát triển năng lực bằng công việc và trải nghiệm của mình.

Cũng đừng quá tự hào vì mình “độc lạ duy nhất”. Nhiều khi nhìn kỹ lại mới thấy đang chơi trong kẹt một mình :))

Điều cần kiểm chứng là khách hàng có nhu cầu gì, bạn tạo ra giá trị nào và có thể thực hiện lời hứa đến đâu.

Cách tôi làm mentor

Tôi dùng background của mình để “chăm sóc” mentee như những khách hàng chiến lược: tìm hiểu bối cảnh, quan tâm đến mục tiêu dài hạn và đầu tư suy nghĩ để cùng họ hiện thực hóa mục tiêu ấy.

Giá trị tôi mang đến tập trung ở việc giúp bạn nhìn rõ bài toán, có cơ sở để lựa chọn và đưa lựa chọn vào công việc thực tế.

Kết hợp sense thị trường với dữ liệu

Kinh nghiệm marketing giúp tôi nhận diện những tín hiệu về nhu cầu, cơ hội và khoảng cách giữa giá trị chuyên môn bạn có với cách thị trường đang hiểu giá trị ấy. Tôi kết hợp sense đó với nghiên cứu, phản hồi khách hàng và dữ liệu kinh doanh để cùng bạn kiểm tra nhận định.

Nhờ vậy, những quyết định về khách hàng, sản phẩm, định giá hay truyền thông có thêm cơ sở. Chúng ta cũng xác định được điều gì đáng thử nghiệm trước khi đầu tư nhiều thời gian và tiền bạc.

Làm việc với tinh thần agency

Tôi trung thành với thành công của khách hàng. Điều đó thể hiện ở việc chủ động tìm phương án để tiến tới mục tiêu, phản biện khi thấy rủi ro và điều chỉnh cách tiếp cận khi gặp trở ngại.

Quá trình đồng hành có mục tiêu, phạm vi, đầu việc và những mốc rà soát rõ ràng. Bạn có một người cùng theo dõi bài toán qua thời gian, hiểu những quyết định trước đó và phản hồi khi công việc bước sang tình huống mới.

Hệ thống hóa và tạo công cụ để bạn tự vận hành

Tôi có thế mạnh kết nối những phần thường bị xử lý riêng lẻ: chuyên môn, khách hàng, sản phẩm, nội dung và bán hàng. Khi nhìn thấy chúng trong cùng một bức tranh, bạn dễ xác định ưu tiên và hiểu một quyết định sẽ ảnh hưởng đến những phần còn lại thế nào.

Tôi cũng thích tạo worksheet, checklist, bảng ra quyết định hoặc hệ thống theo dõi phù hợp với từng bài toán. Những công cụ ấy giúp bạn tiếp tục suy nghĩ, thực hiện và làm việc với cộng sự sau buổi mentoring.

Đưa định hướng vào nhịp làm việc thực tế

Một hướng đi cần phù hợp với quỹ giờ, năng lượng, tài chính và trách nhiệm hiện tại của người thực hiện. Tôi cùng bạn chia mục tiêu thành những bước có thể triển khai, phản hồi trên công việc cụ thể và điều chỉnh từ kết quả.

Trong chia sẻ của học viên, Tuyên nhắc đến khả năng lựa chọn ưu tiên và bắt tay vào hành động; Trịnh Vân Anh ghi nhận việc kết nối mục tiêu, sản phẩm với truyền thông; Hồng Lê nói về kiến thức có hệ thống giúp mình tự định hướng kinh doanh.

Đó cũng là giá trị tôi muốn tạo ra: bạn hiểu rõ hơn mình đang xây dựng điều gì, vì sao lựa chọn hướng ấy và biết cách triển khai với nguồn lực mình có.

Các chia sẻ phản ánh trải nghiệm riêng của từng học viên trong quá trình đồng hành.

Nguồn tham khảo & đọc thêm

Bốn nguồn dưới đây bổ sung cơ sở cho các phần về giá trị mentoring, trách nhiệm và kỳ vọng, cách lựa chọn và làm việc cùng mentor. Trải nghiệm cá nhân cùng phong cách đồng hành trong bài là chia sẻ của Hạ Chi.

[1] American Psychological Association — Introduction to Mentoring: A Guide for Mentors and Mentees

Hướng dẫn của APA về quan hệ mentoring trong phát triển nghề nghiệp. Tham khảo cho việc làm rõ kỳ vọng, sự phù hợp, vai trò, trách nhiệm, ranh giới và sự tôn trọng giữa hai bên; liên quan đến mục 3–7 và các phiếu lựa chọn, thỏa thuận, rà soát.

Đọc hướng dẫn gốc trên APA ↗

[2] National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine — The Science of Effective Mentorship in STEMM (2019)

Báo cáo tổng hợp nghiên cứu và hướng dẫn trực tuyến về mentoring. Khung chức năng nghề nghiệp và tâm lý–xã hội được dùng để đối chiếu phần giá trị nền tảng ở mục 3.

Đọc định nghĩa và các chức năng mentoring ↗

[3] U.S. Small Business Administration — Grow Your Business Through Mentorship (2020)

Bài hướng dẫn chính thức của SBA về mentoring cho chủ doanh nghiệp nhỏ. Tham khảo cho góc nhìn thứ hai từ người có kinh nghiệm khi đối diện vấn đề và quyết định kinh doanh, được nhắc ở mục 1.

Đọc bài gốc trên SBA ↗

[4] Linh Phan — chia sẻ về mentoring, cạnh tranh và quyền tự quyết

Bài chia sẻ mở đầu bằng cuộc trao đổi “Em thấy bạn X bán sản phẩm na ná chị này”, được Hạ Chi cung cấp. Tham khảo cho mục 8 về sự độc lập của mentee, việc cùng hoạt động trong một thị trường và tôn trọng chất xám.

Facebook của Linh Phan ↗

Liên kết dẫn đến hồ sơ tác giả; hiện chưa có đường dẫn trực tiếp đến bài viết gốc.

Cách vận dụng nguồn

APA và National Academies chủ yếu bàn về phát triển nghề nghiệp, tâm lý học và môi trường học thuật; SBA bàn về doanh nghiệp nhỏ tại Mỹ. Tài liệu này vận dụng các nguyên tắc phù hợp cho solo expert, không suy rộng thành cam kết về kết quả kinh doanh. Sáu phiếu thực hành là bản biên soạn của Hạ Chi, không phải bản dịch biểu mẫu hay thang đo chuẩn hóa từ các nguồn trên. Các chia sẻ học viên ở mục 9 được dẫn trực tiếp đến từng câu chuyện để minh họa trải nghiệm thực tế.